Памятник Ч.Ч. Валиханову
Чокан (Мухаммед-Ханафия) Валиханов (1835–1865) — выдающийся казахский учёный, путешественник, дипломат и просветитель.
Детство и образование (1835–1853)
Родился в ноябре 1835 года в крепости Кушмурун (ныне Костанайская область, Казахстан) в аристократической семье. Правнук хана Абылая, сын Чингиса Валиханова — сибирского султана. В возрасте 12 лет был принят в Сибирский кадетский корпус в Омске. Это было одно из лучших учебных заведений Сибири, где преподавали не только военные дисциплины, но и историю, географию, востоковедение, языки (русский, французский, татарский, арабский).
Благодаря корпусу, в котором он учится с 1847 по 1853 гг., Чокан овладел европейской научной методологией, что позволило ему в будущем сочетать её с традиционными знаниями степной культуры.
Роль Сибирского (Омского) кадетского корпуса в жизни Чокана Валиханова была ключевой — именно здесь сформировались его научные интересы, мировоззрение и связи, определившие дальнейшую судьбу.
Начало научной деятельности (1854–1857)
В 1854–1855 годах участвовал в экспедиции в Семиречье и Тянь-Шань, изучал культуру казахов и киргизов.
В 1856 году совершил поездку на озеро Иссык-Куль, где обнаружил древние надписи и собрал этнографические материалы.
Путешествие в Кашгар (1858–1859)
Под видом купца проник в закрытый для европейцев Кашгар (ныне Синьцзян, Китай), собрав ценнейшие данные о политике, экономике и культуре региона.
Составил первое научное описание Кашгарии, включая карты и анализ социального устройства.
Научное признание и служба (1860–1864)
В 1860 году избран действительным членом Русского географического общества.
Работал в Азиатском департаменте МИД России, занимался востоковедением и дипломатией.
Написал труды по истории, этнографии и географии Центральной Азии в 20-летнем возрасте. Результаты первых путешествий Валиханова 1856 г. отражены в его путевых записках «Дневник поездки на Иссык-Куль», «Очерки Джунгарии», «Западная провинция Китайской империи и г. Кульджа» и «Записки о киргизах».
Последние годы (1864–1865)
Из-за ухудшения здоровья вернулся в родные степи.
Умер 10 апреля 1865 года в возрасте 29 лет в урочище Кочен-Тоган (близ Алматы).
Наследие
Считается первым казахским учёным-энциклопедистом.
Его труды легли в основу изучения истории и культуры народов Центральной Азии, работы о шаманстве, исламе, эпосе «Манас», джунгарской истории, казахских обычаях и родах стали классикой востоковедения.
Несмотря на короткую жизнь, оставил значительное наследие, став национальной гордостью и выдающимся деятелем евразийского гуманизма.
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханов (1835–1865) — көрнекті қазақ ғалымы, саяхатшы, дипломат және ағартушы.
Балалық шағы мен білімі (1835–1853)
Шоқан Уәлиханов 1835 жылдың қараша айында Құсмұрын бекінісінде (қазіргі Қостанай облысы, Қазақстан) аристократиялық әулетте дүниеге келген. Абылай ханның шөбересі, Сібір сұлтаны Шыңғыс Уәлихановтың ұлы.
12 жасында Сібірдегі ең үздік оқу орындарының бірі болып саналатын Омбыдағы Сібір кадет корпусына қабылданды. Мұнда әскери пәндермен қатар, тарих, география, шығыстану, тілдер (орыс, француз, татар, араб) де оқытылды.
1847–1853 жылдар аралығында осы корпуста білім алған Шоқан еуропалық ғылыми әдістемелерді меңгеріп, кейін оларды дала мәдениетінің дәстүрлі білімдерімен ұштастыра білді.
Омбыдағы Сібір кадет корпусы Уәлихановтың өмірінде ерекше рөл атқарды — дәл осы жерде оның ғылыми қызығушылықтары, дүниетанымы мен болашақ тағдырын айқындаған маңызды байланыстары қалыптасты.
Ғылыми қызметінің басталуы (1854–1857)
1854–1855 жылдары Жетісу мен Тянь-Шаньға жасаған экспедицияға қатысып, қазақтар мен қырғыздардың мәдениетін зерттеді.
1856 жылы Ыстықкөлге сапар шегіп, көне жазбалар мен этнографиялық материалдар жинады.
Қашғарға сапар (1858–1859)
Шоқан Уәлиханов саудагер ретінде жасырын түрде еуропалықтарға жабық болған Қашғарға (қазіргі Шыңжаң, Қытай) сапар шегіп, өңірдің саяси, экономикалық және мәдени жағдайы туралы аса құнды мәліметтер жинады.
Қашғарияға алғаш ғылыми сипаттама беріп, оның карталарын жасап, әлеуметтік құрылымына талдау жасады.
Ғылыми мойындалуы және қызметі (1860–1864)
1860 жылы Шоқан Уәлиханов Ресей географиялық қоғамының толық мүшесі болып сайланды.
Ресей Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментінде қызмет атқарып, шығыстану мен дипломатия саласында жұмыс істеді.
Ол 20 жасында-ақ Орталық Азияның тарихы, этнографиясы мен географиясына арналған еңбектер жазды.
1856 жылғы алғашқы саяхаттарының нәтижелері «Ыстықкөлге саяхат күнделігі», «Жоңғария очерктері», «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы» мен «Қырғыздар туралы жазбалар» атты еңбектерінде көрініс тапты.
Соңғы жылдары (1864–1865)
Денсаулығының нашарлауына байланысты туған далаға оралады.
1865 жылы 10 сәуірде, 29 жасында, қазіргі Алматы маңындағы Көшен-тоған деген жерде қайтыс болды.
Мұрасы
Шоқан Уәлиханов — қазақтың тұңғыш энциклопедиялық ғалымы ретінде танылады.
Оның еңбектері Орталық Азия халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеудің негізін қалады.
Шамандық, ислам, «Манас» жыры, жоңғар тарихы, қазақ әдет-ғұрпы мен рулары туралы еңбектері шығыстану ғылымының классикасына айналды.
Қысқа ғана өмір сүрсе де, мол мұра қалдырып, ұлттық мақтаныш пен еуразиялық гуманизмнің көрнекті тұлғасына айналды.
